(SHTT)- Một doanh nghiệp có thể đăng ký thành công nhãn hiệu, một sáng chế có thể được cấp văn bằng bảo hộ và một tác phẩm có thể được pháp luật ghi nhận quyền tác giả, nhưng điều nhà đầu tư quan tâm nhất không phải thời điểm xác lập quyền mà là "Điều gì sẽ xảy ra khi quyền đó bị xâm phạm?".

 

Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã dành nhiều nguồn lực để hoàn thiện hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ. Các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP hay EVFTA đã đặt ra những tiêu chuẩn ngày càng cao về bảo hộ sở hữu trí tuệ, trong khi Luật Sở hữu trí tuệ cũng liên tục được sửa đổi, bổ sung nhằm tiệm cận các chuẩn mực quốc tế. Số lượng đơn đăng ký nhãn hiệu, sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và quyền tác giả gia tăng đáng kể qua từng năm cho thấy nhận thức về tài sản trí tuệ đang ngày càng được nâng cao trong cộng đồng doanh nghiệp.

Tuy nhiên, khi nền kinh tế chuyển dần từ cạnh tranh bằng nguồn lực sang cạnh tranh bằng tri thức, dữ liệu, công nghệ và thương hiệu, câu hỏi mà doanh nghiệp đặt ra cũng đã thay đổi. Điều họ cần không còn chỉ là một văn bằng bảo hộ hay một quy định pháp luật ghi nhận quyền của mình, mà là niềm tin rằng quyền đó sẽ thực sự được bảo vệ hiệu quả khi phát sinh tranh chấp sở hữu trí tuệ.

Đây không chỉ là mối quan tâm của các doanh nghiệp Việt Nam đang đầu tư cho nghiên cứu, đổi mới sáng tạo hay xây dựng thương hiệu. Đó cũng là câu hỏi mà các nhà đầu tư nước ngoài đặt ra khi đánh giá môi trường đầu tư của một quốc gia. Trong thực tế, rất ít nhà đầu tư đưa ra quyết định chỉ bằng cách đọc các điều khoản trong luật. Họ thường nhìn sâu hơn vào cách các quy định đó được áp dụng trên thực tế, vào hiệu quả của cơ chế thực thi quyền sở hữu trí tuệ, vào thời gian xử lý tranh chấp, vào tính nhất quán của các quyết định tư pháp và hành chính, cũng như vào khả năng bảo vệ quyền khi xảy ra xung đột lợi ích.

 

Nói cách khác, nhà đầu tư không đầu tư vào điều luật mà đầu tư vào khả năng thực thi điều luật.

Một doanh nghiệp có thể mất mười năm để xây dựng thương hiệu nhưng chỉ mất vài tháng để chứng kiến thương hiệu đó bị xâm phạm trên thị trường. Điều họ lo lắng không chỉ là thiệt hại kinh tế trước mắt mà còn là câu hỏi liệu công sức tích lũy suốt nhiều năm có thực sự được bảo vệ hay không. Một doanh nghiệp công nghệ có thể dành nguồn lực rất lớn để nghiên cứu và phát triển sản phẩm mới, nhưng điều họ quan tâm không chỉ là việc được cấp bằng độc quyền sáng chế mà còn là khả năng bảo vệ sáng chế đó trước các hành vi sao chép hoặc khai thác trái phép. Một nhà sáng tạo nội dung có thể được pháp luật ghi nhận quyền tác giả, nhưng điều họ kỳ vọng là những quyền đó có thể được thực thi hiệu quả trong môi trường số.

Từ góc độ này, sở hữu trí tuệ không còn đơn thuần là câu chuyện của quyền mà đã trở thành câu chuyện của niềm tin.

Và khi nói đến niềm tin, chúng ta cũng phải nói đến một loại chi phí đang ngày càng trở nên quan trọng đối với môi trường đầu tư, đó là chi phí niềm tin.

Khi doanh nghiệp không thực sự tin tưởng vào khả năng bảo vệ quyền của mình, họ sẽ phải dành thêm nguồn lực cho các biện pháp phòng vệ. Họ phải tăng chi phí kiểm soát rủi ro, tăng chi phí giám sát thị trường, tăng chi phí pháp lý và tăng chi phí xử lý tranh chấp. Những nguồn lực lẽ ra được sử dụng cho đổi mới sáng tạo, mở rộng sản xuất hoặc nâng cao năng lực cạnh tranh lại phải chuyển sang mục tiêu bảo vệ những giá trị mà họ đã tạo ra.

Ở góc độ kinh tế học, đây không còn là chi phí của riêng doanh nghiệp mà trở thành chi phí của cả nền kinh tế. Một nền kinh tế muốn phát triển bằng sáng tạo cần tạo được niềm tin rằng người tạo ra giá trị sẽ không trở thành người chịu thiệt khi giá trị đó bị xâm phạm. Nếu niềm tin suy giảm, động lực đầu tư cho sáng tạo cũng suy giảm theo.

Chính vì vậy, nhiều quốc gia hiện nay không chỉ cạnh tranh bằng ưu đãi đầu tư, chi phí lao động hay quy mô thị trường mà còn cạnh tranh bằng chất lượng thể chế. Trong bối cảnh giá trị của doanh nghiệp ngày càng nằm ở thương hiệu, dữ liệu, công nghệ và tri thức, năng lực thực thi quyền sở hữu trí tuệ đã trở thành một phần của năng lực cạnh tranh quốc gia.

Điều mà doanh nghiệp cần không chỉ là khả năng khởi kiện khi quyền bị xâm phạm mà còn là khả năng tiên liệu. Họ cần biết rằng những tranh chấp tương tự sẽ được xử lý theo những nguyên tắc tương tự. Họ cần biết rằng những quyền đã được pháp luật ghi nhận sẽ có cơ chế bảo vệ đủ hiệu quả để bảo đảm sự công bằng trong cạnh tranh. Họ cũng cần biết rằng khi đầu tư cho thương hiệu, nhãn hiệu, sáng chế hoặc quyền tác giả, những giá trị đó sẽ không trở nên mong manh trước các hành vi xâm phạm.

 

Trong môi trường đầu tư hiện đại, tính tiên liệu của pháp luật đôi khi có giá trị không kém bản thân quy định pháp luật. Một nhà đầu tư có thể chấp nhận rủi ro vì rủi ro có thể được tính toán, nhưng họ rất khó chấp nhận sự bất định bởi bất định khiến mọi kế hoạch đầu tư trở nên khó dự đoán và khó kiểm soát. Khoảng cách giữa quyền được ghi nhận và quyền được bảo vệ trên thực tế vì thế đã trở thành một trong những thước đo quan trọng phản ánh chất lượng của môi trường đầu tư.

 

Trong bối cảnh chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, thương mại điện tử và các nền tảng xuyên biên giới phát triển mạnh mẽ, yêu cầu đối với hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ càng trở nên cấp thiết hơn. Các hành vi xâm phạm có thể diễn ra với tốc độ nhanh hơn, phạm vi rộng hơn và mức độ tinh vi hơn, trong khi giá trị kinh tế của tài sản trí tuệ cũng ngày càng lớn. Điều đó đòi hỏi năng lực thực thi phải được nâng lên tương xứng với tốc độ phát triển của nền kinh tế số.

Vì vậy, khi nói đến sở hữu trí tuệ, có lẽ đã đến lúc chúng ta không chỉ đặt câu hỏi doanh nghiệp có quyền hay không mà cần đặt ra câu hỏi quan trọng hơn là doanh nghiệp có tin rằng quyền đó sẽ được bảo vệ hay không. Chính vì lẽ đó, việc hoàn thiện cơ chế thực thi, nâng cao năng lực của các cơ quan bảo vệ quyền, tăng cường sự phối hợp giữa các thiết chế hành chính, tư pháp và chuyên môn, cũng như nghiên cứu các mô hình giải quyết tranh chấp chuyên sâu về sở hữu trí tuệ đều mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Trong nền kinh tế công nghiệp, quốc gia cạnh tranh bằng nguồn lực. Trong nền kinh tế tri thức, quốc gia cạnh tranh bằng niềm tin. Và niềm tin lớn nhất mà một hệ thống sở hữu trí tuệ có thể tạo ra không phải là số lượng văn bằng bảo hộ được cấp, mà là sự bảo đảm rằng người tạo ra giá trị sẽ không trở thành người chịu thiệt khi giá trị đó bị xâm phạm.

Đó không chỉ là câu chuyện của pháp luật. Đó còn là câu chuyện của môi trường đầu tư, của năng lực cạnh tranh quốc gia và của niềm tin vào tương lai của một nền kinh tế được dẫn dắt bởi sáng tạo.

Bài viết được thực hiện nhân dịp Hội thảo “Bảo hộ sở hữu trí tuệ trong bối cảnh hội nhập quốc tế”, sẽ diễn ra ngày 05/6/2026 tại Trường Đại học Hoa Sen (TP.HCM), do Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo phối hợp với Văn phòng Đại diện Cục Sở hữu trí tuệ phía Nam, Hội Sở hữu trí tuệ TP.HCM, TAT Law Firm và Trường Đại học Hoa Sen tổ chức.

Hội thảo quy tụ đại diện cơ quan quản lý nhà nước, giới chuyên gia, cộng đồng doanh nghiệp, các nhà nghiên cứu, luật sư và cơ quan báo chí nhằm trao đổi về những thách thức mới đối với bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ trong bối cảnh hội nhập quốc tế, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và sự phát triển mạnh mẽ của các nền tảng xuyên biên giới.

Tại chương trình, Luật sư Trương Anh Tú - Chủ tịch TAT Law Firm điều phối phiên thảo luận “Sở hữu trí tuệ trước áp lực hội nhập và chuyển đổi số”, với sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý, chuyên gia thực thi quyền sở hữu trí tuệ, doanh nghiệp và các tổ chức nghề nghiệp.

Một trong những nội dung xuyên suốt sẽ được các diễn giả và doanh nghiệp cùng đặt ra là: trong nền kinh tế tri thức, giá trị của một hệ thống sở hữu trí tuệ không chỉ được đo bằng số lượng văn bằng bảo hộ hay các quy định trên giấy, mà còn được đo bằng mức độ niềm tin của doanh nghiệp, nhà đầu tư và cộng đồng sáng tạo rằng những quyền đã được xác lập sẽ được bảo vệ hiệu quả khi phát sinh tranh chấp.

Đó cũng chính là vấn đề trung tâm mà bài viết này hướng tới: từ quyền sở hữu trí tuệ đến niềm tin thị trường, từ năng lực thực thi đến năng lực cạnh tranh quốc gia.

SoHuuTriTue